Phó tổng thống Mỹ JD Vance cho biết Washington muốn Iran giảm đáng kể năng lực làm giàu uranium, mở ra khả năng điều chỉnh yêu cầu trong nỗ lực tìm kiếm thỏa thuận chấm dứt chiến sự.
- Khi AI vào lớp học, cách đánh giá học sinh phải thay đổi
- Nhiều dấu vết bất thường trên cơ thể bé sơ sinh
- Triệt phá nhóm trộm xe máy liên tỉnh từ Nghệ An ra Hải Phòng
Tuyên bố ngày 5/10 được đưa ra khi Mỹ chịu sức ép từ giá nhiên liệu tăng và cuộc bầu cử giữa kỳ đang đến gần. Dù phía Iran cũng phát tín hiệu về khả năng đối thoại, các yêu cầu liên quan đến lệnh trừng phạt, tài sản bị đóng băng và an ninh hàng hải vẫn chưa được giải quyết.
Trong cuộc phỏng vấn ngày 5/10, Phó tổng thống Mỹ JD Vance nhấn mạnh Iran cần cắt giảm một cách “có ý nghĩa” hoạt động làm giàu uranium để hướng tới thỏa thuận chấm dứt chiến sự. Nhà bình luận Caolán Magee của Al Jazeera nhận định Washington dường như đã bớt cứng rắn so với yêu cầu trước đây rằng Tehran phải từ bỏ hoàn toàn chương trình làm giàu uranium.
“Lời kêu gọi cắt giảm hoạt động làm giàu uranium mà Phó tổng thống Mỹ đưa ra cho thấy hai bên vẫn có dư địa thỏa hiệp”, Magee nhận định.
Mỹ, Israel và các nước phương Tây lâu nay cáo buộc Iran theo đuổi mục tiêu phát triển vũ khí hạt nhân, nhưng Tehran phủ nhận. Trong đánh giá tháng 5/2025, Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) cho biết chưa có dấu hiệu đáng tin cậy chứng minh Iran đang triển khai chương trình hạt nhân phục vụ mục đích này.
IAEA ước tính Iran có hơn 440 kg uranium làm giàu ở mức 60% khi Mỹ và Israel oanh tạc các cơ sở hạt nhân nước này hồi tháng 6/2025. Nếu được làm giàu thêm, lượng uranium đó đủ chế tạo 10 đầu đạn hạt nhân theo tiêu chuẩn của cơ quan này. Iran còn có các kho uranium ở mức làm giàu thấp hơn.
Mức 60% cao hơn đáng kể giới hạn 3,67% của Kế hoạch Hành động Toàn diện Chung (JCPOA) ký năm 2015. Iran là quốc gia phi hạt nhân duy nhất làm giàu uranium tới mức này, trong khi uranium dùng để chế tạo bom hạt nhân cần đạt mức gần 90%.
“Tôi không phải là nhà khoa học hạt nhân, nhưng tôi biết bạn không cần uranium làm giàu tới 60% cho bất kỳ hoạt động sản xuất năng lượng nào”, ông Vance nói.
Tổng thống Mỹ Donald Trump nhiều lần tuyên bố Iran không được sở hữu vũ khí hạt nhân và coi điều đó là điều kiện quan trọng của thỏa thuận tiềm năng. Tehran khẳng định làm giàu uranium là quyền không thể nhượng bộ, đồng thời cho rằng yêu cầu từ bỏ chương trình này của Washington là “mong muốn hão huyền”. Bất đồng trên đã góp phần đẩy các cuộc đàm phán vào bế tắc.
Những ưu tiên chưa gặp nhau
Theo Simon Mabon, giáo sư quan hệ quốc tế tại Đại học Lancaster, việc Washington tập trung vào uranium có thể chưa giải quyết những vấn đề mà Tehran coi trọng hơn. Một thỏa thuận cho phép Iran tiếp tục làm giàu uranium ở mức hạn chế sẽ gợi lại JCPOA, vốn được đàm phán dưới thời Tổng thống Mỹ Barack Obama trước khi ông Trump rút Mỹ khỏi thỏa thuận năm 2018.
Đầu năm nay, Mỹ và Iran được cho là đã tiến gần đến thỏa thuận mới, nhưng tiến trình sụp đổ sau khi Mỹ và Israel mở chiến dịch không kích nhằm vào Tehran. Theo ông Mabon, những lần đổ vỡ này có thể khiến Iran không còn đặt vấn đề uranium lên hàng đầu trong các cuộc thương lượng.
“Mỹ đang cố giảm bớt lập trường cứng rắn về vấn đề hạt nhân khi đàm phán với Iran, nhưng với Tehran, đây không phải điểm mấu chốt. Điều họ quan tâm là dỡ bỏ phong tỏa cảng biển, gỡ các lệnh trừng phạt, giải phóng tài sản bị đóng băng và chấm dứt xung đột ở Lebanon”, nơi có lực lượng Hezbollah do Iran hậu thuẫn, ông nói.
Tình hình eo biển Hormuz cũng ảnh hưởng đến tính toán của hai bên. Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio tuyên bố Iran đã mất quyền kiểm soát tuyến hàng hải này, trong khi Tehran vẫn xem đây là một ưu tiên.
Theo công ty phân tích hàng hải Kpler, lượng dầu vận chuyển từ các nước vùng Vịnh, không tính Iran, trong tháng 9 phục hồi lên hơn 81% mức trước chiến tranh. Xuất khẩu dầu thô toàn Trung Đông cũng vượt mức trước chiến tranh trong 14 ngày của tháng đó.
Sự phục hồi có thể làm giảm áp lực buộc Mỹ phải đạt thỏa thuận, nhưng các vụ tấn công tiếp diễn vẫn đặt ra lo ngại về an toàn vận tải. Ông Mabon cho rằng Washington chưa chắc chắn về khả năng khôi phục đầy đủ hoạt động hàng hải qua eo biển, qua đó lý giải một phần việc điều chỉnh thông điệp về uranium.
“Nếu Mỹ tin chắc rằng eo biển đã thực sự thông suốt, họ sẽ thúc đẩy một thỏa thuận chặt chẽ hơn”, ông nhận xét.
Lập trường mềm mỏng hơn của ông Vance cũng xuất hiện trước cuộc bầu cử giữa kỳ tháng 11 tại Mỹ, thời điểm quyết định quyền kiểm soát lưỡng viện quốc hội của đảng Cộng hòa. Giá xăng dầu tăng do chiến sự gây thêm sức ép cho Tổng thống Donald Trump và đảng Cộng hòa tại các bang chiến trường. Ông Vance đã kêu gọi cử tri không từ bỏ sự ủng hộ dành cho đảng vì cách xử lý xung đột của ông Trump.
Ở phía Iran, Ngoại trưởng Abbas Araghchi phát biểu trước các đại sứ nước ngoài tại Tehran ngày 4/10 rằng “chỉ có các cuộc đàm phán dựa trên công lý, công bằng” mới có thể chấm dứt xung đột. Trước đó, vào cuối tháng 9, Iran đề xuất tại Đại hội đồng Liên Hợp Quốc ở New York mở lại eo biển Hormuz và nối lại đàm phán, nhưng ông Trump bác bỏ.
Dù vậy, Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian đầu tuần này gọi việc thương lượng với Washington là “vô ích”, cáo buộc Mỹ lợi dụng đàm phán trong khi tiếp tục theo đuổi mục tiêu lật đổ chính phủ Iran.
“Vấn đề của chúng tôi với Mỹ là cứ mỗi lần chúng tôi bước vào bàn đàm phán, chiến tranh lại lập tức giáng xuống đầu chúng tôi”, ông Pezeshkian nói.
Vũ Phượng (tổng hợp)