Từ phong trào vũ trang hình thành ở miền bắc Yemen, Houthi mở rộng quyền kiểm soát, phát triển kho vũ khí và trở thành đối thủ khiến Arab Saudi cùng các đồng minh gặp nhiều khó khăn trong hơn một thập kỷ xung đột.

Ngày 11/10, Tổng thống Mỹ Donald Trump cho biết sẽ sớm quyết định có tham gia cùng Arab Saudi tấn công Houthi hay không, sau vụ tập kích sân bay King Khalid ở Riyadh ngày 10/10 khiến ít nhất 12 người thiệt mạng và 309 người bị thương. Vụ việc làm gia tăng sức ép lên Riyadh trong bối cảnh xung đột với lực lượng vũ trang Yemen kéo dài nhiều năm.

Arab Saudi bắt đầu can thiệp quân sự vào Yemen năm 2015 nhằm hỗ trợ lực lượng của Tổng thống Abd-Rabbu Mansour Hadi. Tuy nhiên, dù có ưu thế về không quân và trang bị hiện đại, liên quân do Riyadh dẫn đầu không thể đánh bật Houthi khỏi thủ đô Sanaa và các khu vực phía bắc Yemen.

Houthi, tên chính thức là Ansar Allah, ban đầu là phong trào chấn hưng Hồi giáo dòng Shiite Zaydi, xuất hiện tại miền bắc Yemen năm 1994. Phong trào phản đối những bất công về chính trị và kinh tế dưới thời Tổng thống Ali Abdullah Saleh, sau đó trở thành lực lượng đối lập với chính phủ dưới sự lãnh đạo của Hussein al-Houthi và gia tộc Houthi.

Tháng 9/2004, Hussein al-Houthi cùng 20 trợ lý thiệt mạng trong giao tranh với quân đội Yemen tại Marran, tỉnh Saada. Abdul-Malik al-Houthi, em trai ông, tiếp quản vai trò lãnh đạo và giữ vị trí này đến nay.

Khi phong trào “Mùa xuân Arab” bùng phát năm 2011, chính quyền trung ương Yemen suy yếu, tạo điều kiện để Houthi mở rộng ảnh hưởng tại các tỉnh phía bắc. Theo bài viết gốc, lực lượng này khi đó có khoảng 20.000 tay súng, thu hút hơn 35% dân số Yemen trở thành tín đồ và thiết lập quan hệ với Iran cùng Hezbollah tại Lebanon.

Nỗ lực hòa giải do Hội đồng Hợp tác vùng Vịnh (GCC), dưới sự dẫn dắt của Arab Saudi, thúc đẩy nhằm thống nhất các phe phái và mở đường thành lập nhà nước liên bang không đạt được đồng thuận với Houthi. Năm 2014, lực lượng này tiến vào kiểm soát thủ đô Sanaa, lật đổ chính phủ của Tổng thống Hadi được quốc tế công nhận. Một năm sau, Arab Saudi và Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) can thiệp quân sự, mở ra giai đoạn xung đột kéo dài.

Sau khi kiểm soát Sanaa, Houthi tiếp quản kho vũ khí lớn của quân đội Yemen, trong đó có tên lửa đạn đạo Scud và Tochka. Khi kho vũ khí cũ dần cạn kiệt trong giao tranh, lực lượng này tìm kiếm sự hỗ trợ từ các nhóm thuộc “Trục Kháng chiến” do Iran xây dựng.

Theo các quan chức Yemen được bài viết dẫn lại, Iran và Hezbollah đã hỗ trợ huấn luyện, cung cấp vũ khí cho Houthi. Phương thức hỗ trợ được cho là chuyển từ việc đưa tên lửa và máy bay không người lái hoàn chỉnh sang cung cấp linh kiện, đồng thời cử chuyên gia tới hướng dẫn lắp ráp và sử dụng công nghệ quân sự.

Houthi cũng phát triển một số loại vũ khí riêng. Tên lửa đạn đạo Hatem, được cho là dựa trên mẫu Kheibar Shekan của Iran, có tầm bắn khoảng 1.450km và mang đầu đạn nặng 500kg; tên lửa hành trình Quds có khả năng bay thấp để tránh radar; cùng UAV Qasef có tầm hoạt động hơn 2.400km. Lực lượng này còn sử dụng xuồng không người lái mang thuốc nổ và được cho là đang phát triển thêm các phương tiện không người lái dưới nước.

Tuy nhiên, ảnh hưởng của Iran không đồng nghĩa mọi hoạt động của Houthi đều do Tehran trực tiếp chỉ đạo. Farea al-Muslimi, chuyên gia nghiên cứu Yemen tại Chatham House, đánh giá Iran đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao năng lực quân sự của nhóm, nhất là về công nghệ và chuyên môn. Cựu nhà ngoại giao Yemen Mahmoud Shehrah cũng cho rằng Houthi có những tính toán riêng về vị thế và lợi ích tại Yemen.

Vì sao Houthi khó bị khuất phục?

Sau thỏa thuận ngừng bắn năm 2022, Houthi tiếp tục mở rộng hoạt động ra ngoài Yemen. Năm 2023, khi Israel mở chiến dịch quân sự tại Gaza, lực lượng này phóng tên lửa và UAV vào các mục tiêu ở Israel và tàu thuyền trên biển Đỏ, tuyên bố hành động nhằm thể hiện tình đoàn kết với người Palestine.

Houthi sau đó gia tăng hoạt động tại khu vực biển Đỏ và eo biển Bab el-Mandeb. Những hình ảnh lực lượng này tiến vào thành phố cảng Mocha cho thấy phạm vi hoạt động đã vượt xa địa bàn miền núi nơi phong trào hình thành.

Mỹ và Israel từng không kích nhiều cơ sở chế tạo, kho vũ khí và nhắm vào các chỉ huy Houthi. Tuy nhiên, năng lực quân sự và khả năng chế tạo vũ khí của lực lượng này dường như không suy giảm đáng kể sau các đợt tấn công.

Một yếu tố giúp Houthi duy trì hoạt động là địa bàn rộng, nhiều đồi núi, cho phép phân tán lực lượng và cơ sở quân sự. Từ các khu vực kiểm soát, nhóm này vẫn có khả năng đe dọa cơ sở dầu khí và những tuyến thương mại quan trọng trong khu vực.

Các chuyên gia cho rằng chỉ sử dụng không kích hoặc liên minh hải quân khó có thể giải quyết triệt để vấn đề. Bader Mousa al-Saif, giáo sư lịch sử tại Đại học Kuwait, nhận định cần có lực lượng trên thực địa để đánh bại Houthi, nhưng khả năng các bên chấp nhận đưa quân vào một cuộc chiến trên bộ tại Yemen rất thấp.

Trong khi đó, các lực lượng đối lập với Houthi bị chia rẽ. Một bên là lực lượng trung thành với chính phủ Yemen được Arab Saudi hậu thuẫn; bên còn lại là phe ly khai miền nam nhận hỗ trợ từ UAE. Sự bất đồng giữa các phe làm suy yếu khả năng phối hợp chống Houthi.

Thomas Juneau, chuyên gia về Iran và Yemen tại Đại học Ottawa, cho rằng hỗ trợ từ Iran là một yếu tố quan trọng, nhưng sự yếu kém và chia rẽ của các lực lượng đối lập cũng tạo điều kiện để Houthi củng cố vị thế.

Sau vụ tập kích sân bay King Khalid, Arab Saudi tuyên bố liên quân do nước này dẫn đầu sẽ đáp trả quyết liệt nhưng chưa nêu cụ thể phương án. Nếu triển khai chiến dịch trên bộ, Riyadh có thể đối mặt với một cuộc xung đột kéo dài và gây thương vong lớn.

Các nỗ lực ngoại giao cũng chưa tạo được bước đột phá. Houthi yêu cầu Arab Saudi dỡ bỏ phong tỏa, trong khi những bất đồng liên quan đến quan hệ giữa Riyadh và Tehran tiếp tục cản trở tiến trình hòa giải. Theo Thomas Juneau, khi căng thẳng Mỹ – Iran chưa được giải quyết, triển vọng cải thiện quan hệ giữa Arab Saudi và Iran vẫn hạn chế.

Từ một phong trào tôn giáo và lực lượng vũ trang tại miền bắc Yemen, Houthi đã phát triển thành đối thủ có khả năng gây sức ép lên các tuyến hàng hải và mục tiêu chiến lược trong khu vực. Sự kết hợp giữa địa bàn kiểm soát, năng lực quân sự, hỗ trợ từ bên ngoài và tình trạng chia rẽ của đối thủ khiến việc khuất phục lực lượng này trở thành bài toán khó đối với Arab Saudi và các đồng minh.

 Tâm Thanh (tổng hợp)