Tháp Chót Mạt ở Tây Ninh lưu giữ dấu tích kiến trúc và tín ngưỡng gắn với văn hóa Óc Eo, di tích đang đối mặt với những vấn đề về thoát nước, tường rào và nguy cơ sạt lở bờ bao.

Từ Quốc lộ 22B rẽ vào hơn 1,5 km, tháp Chót Mạt hiện ra trên một gò đất cao giữa đồng lúa, vườn cây và xóm nhỏ thuộc ấp Xóm Tháp, xã Thạnh Bình, tỉnh Tây Ninh. Công trình có niên đại khoảng 1.200 năm, nằm trong khuôn viên rộng khoảng 70 x 65 m, trên nền đất hình chữ nhật theo hướng Đông – Tây.

Các nhà khảo cổ học đã nghiên cứu tháp từ đầu thế kỷ XX. Một số kết quả khảo cứu cho thấy công trình có thể được xây dựng vào khoảng thế kỷ VIII, thuộc thời kỳ hậu Óc Eo. Tuy nhiên, theo ông Lê Đỗ Thuận, Phó Chủ tịch UBND xã Thạnh Bình, niên đại chính xác của tháp vẫn cần được tiếp tục nghiên cứu làm rõ.

Tháp Chót Mạt có mặt bằng khoảng 5 x 5 m, cao hơn 10 m, với bốn mặt quay về các hướng Đông, Tây, Nam và Bắc. Cửa chính nằm ở hướng Đông. Công trình được xây bằng gạch nung và đá, các vật liệu xếp khít nhau; những lớp gạch bên trong thu nhỏ dần về phía trên. Phần chóp tháp hiện không còn nguyên vẹn.

Những phù điêu chạm nổi hình hoa lá, chim muông và thần linh trên thân tháp phản ánh dấu ấn nghệ thuật và tín ngưỡng của cư dân cổ. Rêu phong cùng các mảng gạch còn lại cho thấy dấu vết thời gian, đồng thời cung cấp tư liệu phục vụ nghiên cứu kiến trúc và văn hóa lịch sử.

Ban đầu, khu tháp Chót Mạt gồm hai ngôi đền. Đền chính còn tương đối nguyên vẹn, trong khi công trình phía Bắc đã sụp đổ, chỉ còn nền móng và những mảng tường gạch đổ nát.

Ngày 23/7/1993, Bộ Văn hóa – Thông tin, nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, xếp hạng tháp Bình Thạnh là di tích lịch sử – văn hóa cấp quốc gia. Năm 1998, công trình được trùng tu theo nguyên bản kiến trúc và cơ bản giữ được hình dáng ban đầu. Theo hồ sơ tu bổ, tháp Chót Mạt và tháp Bình Thạnh được phát hiện lại vào năm 1886.

Tuy nhiên, giá trị lịch sử của di tích không đồng nghĩa với việc công trình đã được bảo vệ đầy đủ. Theo thông tin từ lãnh đạo xã Thạnh Bình, khu di tích hiện chưa có mương thoát nước ngoại vi, một số vị trí tường rào bị nứt do lún, trong khi bờ bao có nguy cơ sạt lở. Những vấn đề này đặt ra yêu cầu xử lý các nguy cơ xuống cấp song song với việc bảo tồn kiến trúc cổ.

Mới đây, UBND xã Thạnh Bình đã khởi công tu bổ, phục hồi di tích. Địa phương cũng đề xuất đưa tháp Chót Mạt vào tuyến du lịch liên kết các điểm di tích, danh thắng của Tây Ninh, đồng thời xây dựng sản phẩm “Tháp Chót Mạt – dấu ấn văn hóa Óc Eo tại Tây Ninh” phục vụ giáo dục di sản cho học sinh và du khách.

Việc kết hợp bảo tồn với phát huy giá trị du lịch có thể mở rộng cơ hội tiếp cận di sản. Tuy nhiên, hiệu quả lâu dài phụ thuộc vào việc xử lý các nguy cơ về kết cấu, thoát nước và sạt lở, đồng thời bảo đảm hoạt động tu bổ giữ được những đặc điểm kiến trúc có giá trị của công trình.

 Tâm Thanh (tổng hợp)