Từ những hộ sống chủ yếu bằng trồng lúa, thảo quả và nuôi ong, người Mông ở bản Lao Chải, Lai Châu, từng bước phát triển du lịch cộng đồng, nâng thu nhập và tạo thêm việc làm tại địa phương.

Mùa thu năm 2021, ông Cứ A Lồng ở bản Lao Chải, xã Khun Há, quyết định vay mượn tiền để cải tạo nhà làm homestay. Khi đó, gia đình ông sống dựa vào nương lúa, rừng thảo quả và những công việc thời vụ. Quyết định đón khách du lịch mở ra hướng làm kinh tế mới, nhưng cũng đặt gia đình trước bài toán vốn đầu tư và kinh nghiệm phục vụ.

Con trai ông, Cứ A Ly, khi ấy 19 tuổi, vẫn nhớ những lo lắng ban đầu. Một vụ lúa được mùa mang về hơn 40 bao thóc, gia đình có 3 ha rừng thảo quả nhưng thu nhập từ các công việc thời vụ chưa đầy 4 triệu đồng mỗi tháng. Với gia đình năm người, việc đầu tư một căn nhà lớn hơn để đón khách là quyết định không dễ dàng.

Lao Chải nằm ở độ cao khoảng 1.200 m dưới chân dãy Hoàng Liên Sơn, được bao quanh bởi rừng núi và có tầm nhìn ra những thung lũng mây, ruộng lúa cùng khu vực trung tâm Lai Châu. Thời điểm đó, bản có hơn 40 hộ, toàn bộ nhân khẩu là người Mông. Người dân chủ yếu canh tác một vụ lúa mỗi năm, trồng thảo quả và nuôi ong.

Dù có cảnh quan và bản sắc văn hóa phù hợp để phát triển du lịch, Lao Chải chưa thuộc diện được đầu tư trọng điểm cho lĩnh vực này. Điểm du lịch đã đón khách và được công nhận cấp tỉnh từ khoảng năm 2018-2019, nhưng dịch vụ lưu trú và liên kết du lịch vẫn còn mới với phần lớn người dân.

Ông Lồng quyết định sử dụng số vốn tích cóp chưa đầy 100 triệu đồng để dựng homestay, thiếu thì vay thêm. Mùa khô năm 2021, công trình được xây trên phần vườn trồng rau trước nhà. Năm phòng ngủ đầu tiên hoàn thành trước Tết, trong đó gia đình dành ba phòng cho khách và hai phòng để ở.

Tháng Chạp năm đó, gia đình đón nhóm khách đầu tiên gồm bốn người từ Hải Phòng lên Lai Châu nghỉ xuyên Tết. Họ muốn tìm một nơi còn giữ được nếp sống và văn hóa bản địa, thay vì những điểm đến đã quá quen thuộc.

Tuy nhiên, có khách không đồng nghĩa với việc dịch vụ đã sẵn sàng. Dù được cán bộ văn hóa tập huấn, gia đình vẫn gặp nhiều khó khăn như nguồn nước yếu, thiếu chỗ sạc điện thoại và chưa biết tổ chức bữa ăn phù hợp. Chủ nhà phải trực tiếp xin khách thông cảm vì homestay mới hoạt động.

Bốn vị khách không rời đi mà còn chia sẻ những điểm cần cải thiện. Sau trải nghiệm đó, A Ly chủ động xuống Sa Pa học cách hướng dẫn khách, nấu ăn và tổ chức dịch vụ phòng nghỉ. Đây là bước chuyển quan trọng, từ việc có nhà cho khách lưu trú sang xây dựng dịch vụ đáp ứng nhu cầu của du khách.

Bà Hoàng Thị Hoan, cán bộ Trung tâm dịch vụ tổng hợp xã Khun Há, cho biết những hộ đầu tiên được lựa chọn phát triển homestay có gia đình ông A Lồng, A Sình, A Sái và Hoa Sửu. Chính quyền địa phương hỗ trợ một phần kinh phí, đồng thời tổ chức cho người dân học hỏi kinh nghiệm tại Sa Pa và một số điểm du lịch khác.

Quá trình hướng dẫn có lúc phải thực hiện ngay trong thực tế. Khi bản lần đầu đón đoàn khách đặt sáu mâm cơm, người dân chưa biết cách chuẩn bị thực đơn và phục vụ số lượng lớn. Cán bộ xã liên hệ huyện, sau đó cùng bà con vào bản hỗ trợ nấu ăn. Nguyên liệu như rau xanh, thực phẩm được người dân tự nuôi trồng, nhưng cách phối hợp gia vị và tổ chức bữa ăn vẫn cần được cải thiện.

Theo bà Hoan, cảnh quan và sự chân thành của người dân là lợi thế, nhưng làm du lịch cần thời gian để tích lũy kinh nghiệm. Việc chuyển đổi sinh kế không thể đem lại kết quả ngay lập tức.

Năm 2023, gia đình A Ly tiếp tục gặp khó khăn khi lượng khách mỗi tuần chưa đến mười người. Tuyến đường lớn đang thi công khiến một số du khách chọn dừng ở Lào Cai hoặc đi đến các bản du lịch khác. Homestay thường xuyên vắng khách, khiến gia đình lo lắng về khả năng duy trì hoạt động.

Tháng 8/2023, A Ly xuống Hà Nội học thêm về nấu ăn và dịch vụ buồng phòng. Anh nhận ra thực đơn cần đa dạng hơn, cách phục vụ cũng phải được cải thiện. Theo lời A Ly, hoạt động kinh doanh bắt đầu ổn định hơn từ năm 2024.

Lượng khách tăng, sinh kế của người dân đa dạng hơn

Thanh niên trong bản dần biết sử dụng hình ảnh và video để quảng bá homestay, giới thiệu những vị trí ngắm mây và cảnh quan địa phương. Khách đã trải nghiệm tiếp tục giới thiệu Lao Chải cho người quen, góp phần đưa bản làng đến gần hơn với du khách.

Năm 2024, Lao Chải đạt chứng nhận OCOP 3 sao. Đến năm 2026, bản được trao giải thưởng Du lịch Việt Nam ở hạng mục Điểm đến có sản phẩm du lịch nội hàm văn hóa sâu sắc, theo thông tin trong bài viết gốc.

Sau sáp nhập, bản có 284 hộ với khoảng 1.500 nhân khẩu. Hiện có 30 hộ trực tiếp kinh doanh dịch vụ du lịch, các homestay có khả năng đón hơn 400 lượt khách lưu trú mỗi đêm. Khoảng 80 hộ khác cung cấp dịch vụ phụ trợ như tắm lá thuốc, bán nông sản, thổ cẩm và đồ lưu niệm do người dân chế tác.

Năm 2024, Lao Chải đón 19.300 lượt khách. Đến hết tháng 9/2026, con số này tăng lên gần 31.300 lượt, trong đó có khoảng 2.200 lượt khách quốc tế. Thu nhập bình quân của người dân tăng từ 7,5 triệu đồng mỗi tháng năm 2024 lên khoảng 10 triệu đồng ở thời điểm bài viết ghi nhận.

Lượng khách tăng gấp ba đến bốn lần giúp gia đình A Ly mở rộng dịch vụ, bổ sung phòng tập thể và nâng sức chứa lên tối đa 20 người. Trước nhu cầu của khách quốc tế, anh dự định học thêm tiếng Anh và cách quản lý tài chính. Một số thanh niên cùng trang lứa cũng chọn ở lại bản làm du lịch, trồng rừng thay vì đi làm tại các khu công nghiệp.

Tuy vậy, phát triển du lịch không đồng nghĩa với việc từ bỏ sinh kế truyền thống. Ông Cứ A Lồng vẫn duy trì trồng lúa, chăm sóc thảo quả và làm đàn nhị. Ông cũng nhắc con tiếp tục học hỏi nhưng phải giữ gìn phong tục, lễ hội, nghề thêu tay và các trò chơi dân gian như ném pao, đánh tu lu. Những giá trị này vừa là bản sắc của cộng đồng, vừa tạo nên trải nghiệm cho du khách.

Những ngày đầu tháng 10, một số gia đình trong bản đi du lịch Hạ Long, số khác lên rừng chăm thảo quả, thăm sâm và lấy mật ong. Đường làng phần lớn được lát bằng đá cuội do người dân tự mang về ghép, hạn chế sử dụng bê tông. Hoa được trồng ven lối đi, thùng rác bằng gỗ đặt tại nhiều vị trí. Năm 2026, Lao Chải còn được chọn thí điểm mô hình khu du lịch cộng đồng không khói thuốc lá.

Câu chuyện của gia đình ông Cứ A Lồng cho thấy du lịch cộng đồng có thể tạo thêm nguồn thu cho người dân vùng cao, nhưng kết quả phụ thuộc vào vốn đầu tư, kỹ năng dịch vụ, sự hỗ trợ của chính quyền và khả năng gìn giữ bản sắc địa phương. Với Lao Chải, hành trình này vẫn tiếp diễn khi người dân vừa mở rộng hoạt động đón khách, vừa duy trì nương rừng và những phong tục đã gắn bó qua nhiều thế hệ.

  Tâm Thanh (tổng hợp)